Reaktywne zaburzenia przywiązania – objawy i pomoc dziecku

Trudności w budowaniu bliskości z opiekunem mogą mieć wiele różnych przyczyn. Dziecko może unikać kontaktu, nie szukać pocieszenia w trudnych sytuacjach, reagować wycofaniem albo mieć problemy z regulacją emocji. Takie zachowania nie oznaczają jednak automatycznie reaktywnego zaburzenia przywiązania.

Reaktywne zaburzenie przywiązania, określane skrótem RAD od angielskiego Reactive Attachment Disorder, jest zaburzeniem związanym z poważnymi trudnościami w tworzeniu więzi we wczesnym dzieciństwie. W jego rozwoju znaczenie mają przede wszystkim doświadczenia skrajnie niewystarczającej opieki, poważnego zaniedbania lub braku możliwości stworzenia stabilnej relacji z jednym opiekunem.

Pojedynczy objaw, taki jak unikanie kontaktu wzrokowego, nadmierna ruchliwość, trudności emocjonalne czy niechęć do przytulania, nie pozwala jednak rozpoznać RAD.

Zrozumienie, jakie mogą być objawy reaktywnego zaburzenia przywiązania, pomaga przede wszystkim dostrzec, że niektóre zachowania dziecka wymagają szerszej oceny. Pod uwagę należy brać jego rozwój, wcześniejsze doświadczenia, relacje z opiekunami oraz możliwość występowania innych trudności rozwojowych, emocjonalnych lub sensorycznych.

W skrócie

• Reaktywne zaburzenie przywiązania wiąże się przede wszystkim z emocjonalnym wycofaniem i ograniczonym poszukiwaniem pocieszenia u opiekunów.
• Do rozpoznania RAD nie wystarcza obecność trudnych zachowań – ważna jest również historia opieki nad dzieckiem.
• Agresja, impulsywność, problemy z koncentracją czy niechęć do kontaktu fizycznego mogą mieć wiele różnych przyczyn.
• Nadmierna poufałość wobec obcych osób nie jest typowym objawem RAD i może wiązać się z innym rodzajem trudności.
• Diagnostyka reaktywnego zaburzenia przywiązania powinna być prowadzona przez odpowiedniego specjalistę zdrowia psychicznego dziecka.
• U dziecka mogą jednocześnie występować trudności sensoryczne. Ich ocena jest jednak odrębnym procesem i nie zastępuje diagnostyki zaburzeń przywiązania.
• Jeśli dziecko wykazuje nietypowe reakcje na dotyk, dźwięki, ruch czy inne bodźce, warto również dowiedzieć się więcej o integracji sensorycznej.

Czym są reaktywne zaburzenia przywiązania (RAD)?

Reaktywne zaburzenie przywiązania to zaburzenie występujące we wczesnym dzieciństwie, którego charakterystycznym elementem jest emocjonalnie wycofany sposób funkcjonowania dziecka w relacji z głównymi opiekunami.

Dziecko może bardzo rzadko zwracać się do opiekuna po pocieszenie w sytuacji stresu, bólu czy lęku. Może również w niewielkim stopniu reagować na próby uspokojenia podejmowane przez bliską osobę.

Nie oznacza to jednak, że każde dziecko wycofane, nieufne czy unikające fizycznej bliskości ma reaktywne zaburzenie przywiązania.

W diagnostyce ogromne znaczenie ma historia rozwoju dziecka oraz warunki, w których funkcjonowało w pierwszych latach życia.

Do czynników mających znaczenie mogą należeć między innymi poważne zaniedbanie potrzeb emocjonalnych, brak stabilnej opieki, częste zmiany podstawowych opiekunów lub inne sytuacje, które znacząco ograniczały możliwość stworzenia bezpiecznej i trwałej relacji.

Dlatego RAD nie należy utożsamiać ze zwykłą nieśmiałością, trudnym temperamentem, buntem czy pojedynczymi problemami w relacji dziecka z rodzicem.

Podobne zachowania mogą mieć wiele różnych źródeł.

Czy każde dziecko po trudnych doświadczeniach ma zaburzenia przywiązania?

Nie.

Dziecko może doświadczyć silnego stresu, trudnej sytuacji rodzinnej czy nawet traumatycznego wydarzenia i jednocześnie nie mieć reaktywnego zaburzenia przywiązania.

RAD jest konkretnym rozpoznaniem, a nie ogólnym określeniem wszystkich problemów emocjonalnych związanych z trudnymi doświadczeniami.

Dlatego nie warto automatycznie interpretować zachowania dziecka przez pryzmat jednego zaburzenia.

Znacznie ważniejsze jest przyjrzenie się temu:

• kiedy pojawiły się trudności,
• w jakich sytuacjach występują,
• jak dziecko reaguje na swoich opiekunów,
• czy szuka u nich wsparcia,
• jak reaguje na próby uspokojenia,
• czy podobne zachowania występują także poza domem,
• czy występują również trudności rozwojowe, emocjonalne lub sensoryczne.

Dopiero szersza ocena pozwala określić, jakiego rodzaju wsparcia dziecko rzeczywiście potrzebuje.

Jakie są najważniejsze objawy reaktywnego zaburzenia przywiązania?

Najbardziej charakterystyczne objawy RAD dotyczą sposobu, w jaki dziecko korzysta z relacji z opiekunem w sytuacji stresu.

Dziecko może bardzo rzadko inicjować kontakt w celu uzyskania pocieszenia i jednocześnie w ograniczonym stopniu reagować, gdy opiekun próbuje je uspokoić.

Możliwe jest również emocjonalne wycofanie oraz ograniczona responsywność społeczna.

Nie należy jednak tworzyć diagnozy na podstawie pojedynczego zachowania.

Jakie sygnały mogą pojawiać się u małego dziecka?

Rodzic może zauważyć między innymi ograniczone poszukiwanie bliskości w trudnych sytuacjach, niewielką reakcję na pocieszanie czy emocjonalne wycofanie w kontakcie z opiekunem.

Nie oznacza to jednak, że:

• brak kontaktu wzrokowego,
• niechęć do przytulania,
• silna potrzeba samodzielności,
• częsty płacz,
• nadmierna ruchliwość,
• impulsywność

automatycznie świadczą o RAD.

Każde z tych zachowań może mieć wiele różnych przyczyn.

Niechęć do określonych form kontaktu fizycznego może na przykład współwystępować z nadwrażliwością dotykową. Z kolei nadmierna ruchliwość może wiązać się z potrzebami sensorycznymi, temperamentem, trudnościami emocjonalnymi albo innymi cechami rozwoju.

Jeśli rodzic zauważa przede wszystkim nietypowe reakcje na dotyk, ruch, hałas czy inne bodźce, warto zapoznać się także z informacjami o tym, czemu służy integracja sensoryczna.

Agresja, impulsywność i trudne zachowanie – czy to RAD?

Starsze dziecko, które doświadczyło zaniedbania lub niestabilnej opieki, może mieć trudności z regulacją emocji i zachowania.

Mogą pojawiać się:

• silne wybuchy złości,
• trudności z koncentracją,
• impulsywność,
• problemy w relacjach,
• wycofanie,
• nadmierne napięcie,
• trudności w funkcjonowaniu w grupie.

Nie są to jednak objawy charakterystyczne wyłącznie dla reaktywnego zaburzenia przywiązania.

Takie zachowania mogą występować w przypadku wielu różnych trudności rozwojowych, emocjonalnych i psychicznych.

Zamiast więc traktować zachowanie jako potwierdzenie konkretnego zaburzenia, warto postrzegać je jako sygnał wymagający dokładniejszego przyjrzenia się potrzebom dziecka.

Dlaczego brak poszukiwania pocieszenia jest ważnym sygnałem?

U większości małych dzieci naturalną reakcją na ból, strach lub silny stres jest zwrócenie się do osoby, z którą łączy je bliska relacja.

Dziecko może podejść do rodzica, wyciągnąć ręce, płakać, szukać kontaktu albo w inny sposób sygnalizować potrzebę wsparcia.

W przypadku reaktywnego zaburzenia przywiązania ten sposób funkcjonowania może być wyraźnie ograniczony.

Dziecko może rzadko zwracać się do opiekuna po ukojenie, a kiedy dorosły próbuje je uspokoić, reakcja dziecka może pozostawać ograniczona.

Właśnie dlatego w diagnostyce znacznie większe znaczenie ma sposób funkcjonowania dziecka w relacji z opiekunem niż ogólne określenia takie jak „niegrzeczne dziecko” czy „trudne dziecko”.

Czy nadmierna ufność wobec obcych jest objawem RAD?

Nie jest to typowy obraz reaktywnego zaburzenia przywiązania.

Dziecko może czasami bardzo łatwo podchodzić do nieznajomych, szybko nawiązywać z nimi kontakt lub zachowywać się w sposób nadmiernie poufały.

Takie zachowania wiąże się jednak z innym rodzajem zaburzeń relacji społecznych, a nie z klasycznym obrazem RAD.

W reaktywnym zaburzeniu przywiązania dominujące jest przede wszystkim wycofanie emocjonalne oraz ograniczone korzystanie z bliskiego opiekuna jako źródła pocieszenia i bezpieczeństwa.

To ważne rozróżnienie, ponieważ w internecie pojęcie „zaburzenia przywiązania” jest często używane bardzo szeroko i obejmuje zachowania, które w rzeczywistości mogą mieć zupełnie inne podłoże.

RAD czy autyzm?

Niektóre zachowania mogą wyglądać podobnie w różnych trudnościach rozwojowych.

Dziecko może:

• ograniczać kontakt społeczny,
• unikać kontaktu wzrokowego,
• niechętnie przyjmować dotyk,
• mieć trudności w komunikacji,
• silnie reagować na zmiany,
• wycofywać się z kontaktów.

Takie zachowania nie pozwalają samodzielnie stwierdzić, czy przyczyną jest RAD, spektrum autyzmu, trudność sensoryczna czy jeszcze inne źródło.

W przypadku reaktywnego zaburzenia przywiązania bardzo istotna jest historia opieki nad dzieckiem.

W przypadku autyzmu mamy natomiast do czynienia z zaburzeniem neurorozwojowym obejmującym charakterystyczne trudności w komunikacji i interakcjach społecznych oraz określone wzorce zachowania i zainteresowań.

Nie należy więc stosować uproszczenia, że dziecko z RAD „rozumie innych, ale celowo ich odrzuca”.

Nie należy także interpretować wycofania jako świadomego działania przeciwko rodzicowi.

Zachowanie dziecka może wynikać z bardzo wielu współwystępujących czynników.

RAD czy ADHD?

Podobna ostrożność jest potrzebna przy porównywaniu RAD z ADHD.

Nadaktywność, trudności z koncentracją czy impulsywność mogą występować w wielu różnych sytuacjach.

Nie należy więc automatycznie uznawać, że nadmiernie ruchliwe dziecko ma ADHD, ale również nie można zakładać, że takie zachowanie jest konsekwencją zaburzeń przywiązania.

Dodatkowo niektóre dzieci intensywnie poszukują ruchu, docisku czy innych bodźców sensorycznych.

Jeśli występują takie zachowania, ich funkcję można oceniać oddzielnie w ramach diagnozy integracji sensorycznej.

Więcej informacji o samym przebiegu wizyty znajdziesz na stronie jak przygotować się do konsultacji.

Gdzie szukać pomocy przy podejrzeniu zaburzeń przywiązania?

Pierwszym krokiem może być dokładna obserwacja zachowania dziecka.

Warto zapisywać:

• w jakich sytuacjach pojawia się trudność,
• co wydarzyło się bezpośrednio wcześniej,
• jak dziecko reaguje na rodzica lub opiekuna,
• czy poszukuje pocieszenia,
• czy uspokaja się przy bliskiej osobie,
• czy problem występuje także w przedszkolu lub szkole,
• jakie inne zachowania budzą niepokój.

Takie konkretne informacje są znacznie bardziej wartościowe niż samodzielne przypisywanie dziecku diagnozy na podstawie listy objawów znalezionej w internecie.

Podejrzenie reaktywnego zaburzenia przywiązania powinno być konsultowane z odpowiednim specjalistą zdrowia psychicznego dziecka.

Ocena wymaga szerszego spojrzenia na historię rozwoju, sytuację rodzinną, wcześniejsze doświadczenia oraz funkcjonowanie dziecka w relacji z opiekunami.

Jak wspierać dziecko z trudnościami w budowaniu relacji?

Jednym z najważniejszych elementów codziennego funkcjonowania jest przewidywalność.

Dziecku może pomagać:

• stały rytm dnia,
• jasna kolejność codziennych czynności,
• spokojne komunikowanie zmian,
• przewidywalne reakcje dorosłych,
• wyznaczanie czytelnych granic,
• unikanie zawstydzania i surowych kar,
• respektowanie granic dotyczących kontaktu fizycznego.

Bliskości nie należy wymuszać.

Jeżeli dziecko nie chce być przytulane, odsuwanie się nie powinno być automatycznie interpretowane jako odrzucenie opiekuna.

Przyczyną może być zarówno stan emocjonalny dziecka, jak i sposób odbierania bodźców dotykowych.

Dla niektórych dzieci delikatny dotyk może być trudniejszy do tolerowania niż mocniejszy, przewidywalny nacisk. Takie reakcje mogą wiązać się z indywidualnym sposobem przetwarzania bodźców.

Reaktywne zaburzenia przywiązania a integracja sensoryczna

To dwie różne kwestie i warto je wyraźnie rozdzielić.

Diagnoza integracji sensorycznej nie służy do rozpoznawania RAD.

Nie pozwala również określić, czy zachowanie dziecka wynika z zaburzeń przywiązania, autyzmu, ADHD czy innych problemów psychicznych.

U jednego dziecka może jednak jednocześnie występować więcej niż jeden rodzaj trudności.

Dziecko z problemami emocjonalnymi może na przykład:

• bardzo silnie reagować na określone dźwięki,
• unikać dotyku,
• nie tolerować określonych ubrań,
• poszukiwać intensywnego ruchu,
• często wpadać na przedmioty,
• potrzebować mocnego docisku,
• źle reagować na niektóre tekstury.

W takim przypadku można osobno przyjrzeć się funkcjonowaniu sensorycznemu.

Integracja sensoryczna dotyczy sposobu odbierania, organizowania i wykorzystywania informacji pochodzących z różnych zmysłów.

Ocena tego obszaru nie zastępuje jednak konsultacji psychologicznej czy psychiatrycznej, jeśli głównym problemem są trudności w budowaniu więzi i relacji.

Kiedy warto rozważyć diagnozę SI?

Diagnozę integracji sensorycznej można rozważyć wtedy, gdy dziecko wykazuje wyraźne i powtarzające się trudności związane z reakcjami na bodźce lub funkcjonowaniem ruchowym.

Rodzic może zauważyć między innymi:

• bardzo silne reakcje na dźwięki,
• niechęć do określonych rodzajów dotyku,
• trudności z niektórymi ubraniami,
• intensywne poszukiwanie ruchu,
• problemy z koordynacją,
• częste wpadanie na przedmioty,
• potrzebę bardzo mocnego docisku,
• nietypowe reakcje na określone faktury lub konsystencje.

Żaden pojedynczy objaw nie przesądza o występowaniu zaburzeń integracji sensorycznej.

Znaczenie ma sposób, w jaki dane zachowania wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka oraz czy występują w różnych sytuacjach.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się, jak wygląda pierwsza wizyta i jak przygotować dziecko, więcej informacji znajdziesz na stronie Jak się przygotować?.

Jak rodzic może wspierać dziecko na co dzień?

Nie trzeba znać diagnozy, aby zacząć uważniej obserwować potrzeby dziecka.

Pomocne może być przede wszystkim tworzenie przewidywalnego środowiska.

Dziecku łatwiej funkcjonować, kiedy wie, czego może się spodziewać. Dotyczy to zarówno planu dnia, jak i zachowania dorosłych.

Warto zachowywać stałe rytuały związane ze snem, posiłkami, wyjściem z domu czy powrotem z przedszkola i szkoły.

Jednocześnie warto obserwować, jakie sytuacje powodują największe napięcie.

Czy problem pojawia się w hałaśliwych miejscach? Czy dziecko reaguje silnie na dotyk? Czy zmiana planu powoduje szczególnie dużą frustrację? Czy określone ubrania lub faktury są trudne do tolerowania?

Takie obserwacje mogą później pomóc specjalistom lepiej zrozumieć funkcjonowanie dziecka.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Konsultację warto rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy trudności są trwałe i znacząco wpływają na funkcjonowanie dziecka lub całej rodziny.

Niepokój może budzić sytuacja, w której dziecko bardzo rzadko poszukuje wsparcia u głównego opiekuna w sytuacji bólu lub stresu, a jednocześnie w jego historii występowało poważne zaniedbanie, długotrwały brak stabilnej opieki lub częste zmiany osób sprawujących opiekę.

W takim przypadku odpowiednim kierunkiem jest konsultacja ze specjalistą zajmującym się zdrowiem psychicznym dzieci.

Jeżeli natomiast dominują trudności związane z reakcjami na bodźce – dotyk, dźwięki, ruch, zapachy czy określone faktury – można również rozważyć ocenę funkcjonowania sensorycznego.

Gabinet Lisie Zmysły znajduje się w Luboniu i zajmuje się obszarem integracji sensorycznej. Informacje o specjaliście znajdziesz na stronie O mnie.

Podsumowanie

Reaktywne zaburzenie przywiązania jest konkretnym zaburzeniem, którego nie należy utożsamiać ze wszystkimi problemami dotyczącymi relacji, zachowania czy regulacji emocjonalnej dziecka.

Charakterystyczne znaczenie ma ograniczone poszukiwanie pocieszenia u opiekuna i ograniczona reakcja na oferowane wsparcie w połączeniu z odpowiednią historią opieki nad dzieckiem.

Sama agresja, impulsywność, brak kontaktu wzrokowego, nadaktywność czy niechęć do przytulania nie wystarczają do rozpoznania RAD.

Podobnie trudności sensoryczne nie oznaczają zaburzeń przywiązania.

U jednego dziecka mogą jednak współwystępować różne potrzeby i trudności, dlatego tak ważne jest rozdzielenie poszczególnych obszarów diagnostycznych.

W przypadku podejrzenia RAD właściwym kierunkiem jest konsultacja z odpowiednim specjalistą zdrowia psychicznego dziecka.

Jeżeli natomiast zauważasz u swojej pociechy silne reakcje na dotyk, ruch, dźwięki lub inne bodźce, możesz skonsultować funkcjonowanie sensoryczne dziecka w gabinecie w Luboniu.

Diagnoza SI dotyczy przetwarzania sensorycznego i nie zastępuje diagnostyki zaburzeń przywiązania.

Jeśli chcesz omówić obserwowane u dziecka trudności sensoryczne lub zapytać o możliwość diagnozy SI, skontaktuj się z gabinetem Lisie Zmysły.